Góry Świętokrzyskie w PIGułce
Góry Świętokrzyskie leżą w samym środku Europy, zajmując wraz z obrzeżającymi je młodszymi skałami obszar położony między Wisłą a Pilicą. Malownicze widoki pól przypominających swym wyglądem świętokrzyskie pasiaki, puszcza jodłowa, liczne zabytki przyrody żywej i nieożywionej oraz zabytki kultury materialnej, to najczęściej kojarzone z Górami Świętokrzyskimi atrakcje turystyczne.
Skałki dolnego triasu koło Dalejowa („Brama Piekielna” – pomnik przyrody nieożywionej). Fot. M. Kuleta
Ale Góry Świętokrzyskie są przede wszystkim wspaniałym „muzeum geologicznym pod gołym niebem”. Można tu spotkać skały pochodzące ze wszystkich okresów geologicznych, począwszy od początku ery paleozoicznej, skamieniałości roślin, skamieniałości zwierząt morskich i lądowych, utrwalone w skałach zjawiska tektoniczne sprzed milionów lat, podręcznikowe przykłady różnych typów rzeźby terenu (gołoborza, zjawiska krasowe). Góry Świętokrzyskie to także obszar występowania wielu bogactw mineralnych, eksploatowanych w minionych wiekach i współcześnie.
Krzemień pasiasty. Fot. M. Kuleta
Poznawanie geologii Gór Świętokrzyskich najlepiej rozpocząć od stolicy województwa świętokrzyskiego – Kielc. Liczące ponad 200 tys. mieszkańców miasto, będące dawną siedzibą biskupów krakowskich, obecnie jest ośrodkiem przemysłu budowlanego, elektromaszynowego i spożywczego, a także znanym ośrodkiem wystawienniczo-targowym i stolicą jednego z największych w Polsce okręgów wapienniczo-cementowych.
Dla geologa Kielce interesujące są przede wszystkim ze względu na swoje położenie i odsłonięcia geologiczne.
Łysogórskie gołoborze. Fot. M. Studencki
Kielce położone są na kilku pasmach wzgórz przebiegających z północnego zachodu na południowy wschód (różnice wysokości wynoszą w mieście od 260 do 408 m n.p.m.). W obrębie administracyjnym miasta mieści się niespotykana na skalę europejską mozaika skał. Reprezentowane są tu wszystkie okresy geologiczne ery paleozoicznej od kambru do permu, skały dolnego triasu, a w formach krasowych także – osady trzeciorzędu (neogenu).
Ze względu na szczególne walory przyrodnicze, krajobrazowe i naukowe utworzono w mieście 5 rezerwatów przyrody. Cztery z nich to rezerwaty geologiczne: dawne kamieniołomy: Kadzielnia, Wietrznia, Ślichowice i Biesak–Białogon. Piąty rezerwat, Karczówka, ma charakter krajobrazowy, ale zawiera również interesujące elementy geologiczne. Można tu zobaczyć relikty XVI-XVII-wiecznego górnictwa w postaci śladów szybów i „szpar” (górniczych wyrobisk) po eksploatacji kruszcu ołowiu, a także w klasztornym kościele unikatową rzeźbę św. Barbary wykonaną z wydobytej w tej okolicy w 1646 r. bryły galeny.
Rezerwat Kadzielnia w Kielcach. Fot. M. Studencki
Historia Gór Świętokrzyskich
Historia Gór Świętokrzyskich obejmuje prawie 600 milionów lat. W ciągu tego niewyobrażalnego w ludzkiej skali czasu, nie zawsze były one „górami”, rzadko były lądem, wreszcie nie zawsze znajdowały się na kuli ziemskiej w tym miejscu, co obecnie. W geologicznym kalendarium skrócony „życiorys” Gór Świętokrzyskich wygląda tak:
Fałd w dawnym kamieniołomie na wzgórzu Ślichowica w Kielcach (Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego). Fot. Z. Złonkiewicz
W skałach Gór Świętokrzyskich przetrwał zapis działania potężnych sił górotwórczych. W wielu odsłonięciach można zobaczyć sfałdowane ławice skalne, uskoki tektoniczne, lustra tektoniczne, kliważ (dawne kamieniołomy: Ślichowice i Kadzielnia w Kielcach, Mogiłki w Kostomłotach).
Przykład niezgodności kątowej i strukturalnej: skały dolnego triasu leżą na dolomitach dewonu środkowego. Dawny kamieniołom Zachełmie koło Zagnańska. Fot. Z. Złonkiewicz
W skałach osadowych, które stanowią większość skał budujących Góry Świętokrzyskie, można znaleźć szczątki organizmów zamieszkujących dawne morza i lądy. Paleontolodzy opisali setki gatunków: od maleńkich przypominających ząbki, skamieniałości – konodontów, występujących licznie w wapiennych skałach z okresu dewońskiego do szczątków wieloryba sprzed 15 milionów lat. Niektóre z opisanych skamieniałości noszą łacińskie nazwy gatunkowe związane z regionem: sanctacrucensis, kielcensis, kadzielniae, soltykoviensis.
Tropy gadów na płycie triasowego piaskowca. Baranów koło Suchedniowa. Fot. M. Kuleta
Najbardziej fascynującymi znaleziskami są skamieniałe tropy dinozaurów z osadów dolnej jury (sprzed około 200 milionów lat). Badania terenowe wykazały istnienie w regionie świętokrzyskim kilkunastu stanowisk występowania tropów dinozaurów.
Ślady odciśnięte przez dinozaury w wilgotnym ilastym osadzie, przykryte warstwą piasku, po milionach lat zmieniły się w twardy piaskowiec. Powstały w ten sposób naturalne odlewy. W osadach wczesnojurajskich pochodzenia rzecznego znaleziono tropy zauropodów, dinozaurów ptasiomiednicznych i teropodów, czyli dinozaurów drapieżnych Na podstawie dobrze zachowanych tropów Gerard Gierliński z Państwowego Instytutu Geologicznego odtworzył szkielet kończyny zwierzęcia, które pozostawiło tego typu tropy. Rekonstrukcja kośćca stopy wykazała iż ślady te pozostawił duży drapieżny dinozaur z rodzaju Dilophosaurus. Makieta świętokrzyskiego dilofozaura znajduje się w Muzeum Geologicznym PIG w Warszawie.
Mapa geologiczna regionu świętokrzyskiego
Więcej informacji
Trudno zmieścić problematykę geologiczna dotyczącą Gór Świętokrzyskich w "pigułce", trudno też zapoznać się z nią, nie wyruszając w teren. Zainteresowani znajdą więcej informacji w innych tekstach na naszej stronie:
a także w przewodnikach, książkach i w muzeach, które polecamy w działach:
Miejsca, które trzeba zobaczyć koniecznie
- KIELCE – Muzeum Geologiczne Oddziału Świętokrzyskiego PIG, rezerwaty: Kadzielnia, Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego (Ślichowice), Wietrznia im. Zbigniewa Rubinowskiego
- CHĘCINY – Góra Zamkowa, Jaskinia Raj
- SOŁTYKÓW k. BLIŻYNA – Rezerwat „Gagaty Sołtykowskie” z tropami dinozaurów
- STARACHOWICE – Muzeum Przyrody i Techniki – Ekomuzeum im. Jana Pazdura w Starachowicach
- KRZEMIONKI – Rezerwat i Muzeum Archeologiczne w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego
- BAŁTÓW – Park Jurajski
Jolanta Studencka
