Zaloguj
Oddział Świętokrzyski> Geologia
Region
Historia
Więcej

Kopaliny mineralne regionu świętokrzyskiego

Nim przedstawimy złoża kopalin mineralnych występujących w regionie świętokrzyskim oraz stan ich zagospodarowania górniczego, musimy określić przyjęte przez nas granice wspomnianego regionu. Jest to obszar Krainy Gór Świętokrzyskich albo Krainy Świętokrzyskiej, jednostki wyróżnionej w latach czterdziestych ubiegłego wieku w Instytucie Badań Regionalnych w Kielcach (fig. 1). Granice tego obszaru stanowi od zachodu Pilica, od północnego wschodu linia przebiegająca od Nowego Miasta przez Wierzbicę, Iłżę do Zawichostu, od południowego wschodu Wisła, od południowego zachodu Nida i Pasmo Przedborsko - Małogoskie. Tak zdefiniowany region świętokrzyski obejmuje oprócz większości obszaru dzisiejszego województwa świętokrzyskiego także przyległe doń skrawki województw łódzkiego i mazowieckiego.

Mapka Krainy Gór Świętokrzyskich wg E. Massalskiego

Fig. 1. Mapka Krainy Gór Świętokrzyskich wg E. Massalskiego („Góry Świętokrzyskie”. Wiedza Powszechna, 1967)

Przyjmujemy takie umowne granice regionu, ponieważ główną podstawą jego delimitacji, obok ukształtowania powierzchni, jest budowa geologiczna obszaru (fig. 2). Region obejmuje trzon paleozoiczny Gór Świętokrzyskich i jego obrzeżenie mezozoiczne, tj. wychodnie triasu i jury. Na krańcu północno-zachodnim w obręb regionu wchodzi także niewielki obszar wychodni kredy w niecce tomaszowskiej. Na południu, na Ponidziu, występują głównie utwory paleogeńskie (trzeciorzęd).

Uproszczona mapa geologiczna regionu świętokrzyskiego

Fig. 2. Uproszczona mapa geologiczna regionu świętokrzyskiego

Kopaliny mineralne są często nazywane bogactwami mineralnymi. Jak wskazuje historia, na kolejnych etapach rozwoju gospodarczego i rozwoju techniki, wartość i znaczenie uzyskują różne kopaliny i inne typy złóż.

Kopaliny, które były bogactwem mineralnym

Przypomnijmy kopaliny, których eksploatacja odegrała wielką historyczną rolę w dziejach ziemi świętokrzyskiej, a dziś nie mają znaczenia gospodarczego.

Najstarsze kopalnie w regionie świętokrzyskim znane są z rejonu Skarżyska-Kamiennej (rezerwat archeologiczny Rydno). Tu, nad Kamienną, w okresie od 20 000 do 2 000 lat p.n.e. pozyskiwano hematyt, używany zapewne głównie jako barwnik do rytualnego malowania ciała.

Krzemień pasiasty: prahistoryczna siekierka (kultura pucharów lejkowatych) i współcześnie oszlifowane okruchy

Fig. 3. Krzemień pasiasty: prahistoryczna siekierka (kultura pucharów lejkowatych) i współcześnie oszlifowane okruchy

Świętokrzyski, górnojurajski krzemień pasiasty jest współcześnie tylko pięknym jubilerskim kamieniem ozdobnym (fig. 3). Kiedyś (od IV tysiąclecia do połowy II tysiąclecia p.n.e.), był bezcennym surowcem eksploatowanym systemem podziemnym w Krzemionkach k. Ostrowca Świętokrzyskiego. Wytwarzane zeń siekierki – jako markowy świętokrzyski produkt – rozchodziły się w promieniu 600 km od Krzemionek.

Świętokrzyskie rudy żelaza zaczęto eksploatować w II w. p.n.e. W pierwszej połowie minionego tysiąclecia świętokrzyskie górnictwo i dymarkowe hutnictwo żelaza osiągnęło rozwój znaczący w skali europejskiej (fig. 4).

Zasięg występowania starożytnego hutnictwa świętokrzyskiego na tle Zagłębia Staropolskiego w Górach Świętokrzyskich

Fig. 4. Zasięg występowania starożytnego hutnictwa świętokrzyskiego na tle Zagłębia Staropolskiego w Górach Świętokrzyskich (wg K. Bielenina, 1992). 1 – granice zasięgu, 2 – kuźnice staropolskiego okręgu przemysłowego, 3 – obszary występowania stanowisk dymarskich (około 400 000 pieców) z pierwszych wieków naszej ery

Od połowy XVI do lat siedemdziesiątych XIX w. Staropolskie Zagłębie Przemysłowe było głównym okręgiem górniczo-hutniczym na ziemiach polskich. Na początku XIX stulecia profesor Akademii Górniczej w Kielcach Jan Jakub Graff (także budowniczy ciechocińskich tężni) oszacował zasoby świętokrzyskich rud żelaza w dobrach rządowych na 16 mln t, co miało wystarczyć na 135 lat. Otwarcie w 1881 r. kopalni w Krzywym Rogu na Ukrainie nieco zmniejszyło znaczenie krajowych zasobów, ale ostatnie kopalnie rud żelaza w regionie świętokrzyskim (koło Starachowic) zostały zlikwidowane dopiero w latach siedemdziesiątych XX w.

Posąg św. Barbary, patronki górników, w kościele na Karczówce w Kielcach

Fig. 5. Posąg św. Barbary, patronki górników, w kościele na Karczówce w Kielcach. Figura wyrzeźbiona jest w bryle galeny (rudy ołowiu), wydobytej w rejonie Karczówki przez górnika Hilarego Malę w 1646 r. Rzeźba ma 137 cm wysokości. Fot. M. Kuleta

W 1994 r. złoża osadowych rud żelaza zostały definitywnie usunięte z krajowego bilansu zasobów kopalin. Za zupełnie nierentowną teraz i w przyszłości - ze względu na niską jakość kopaliny i niekorzystne warunki geologiczno-górnicze - uznano eksploatację 313 mln ton udokumentowanych zasobów osadowych rud żelaza w regionie świętokrzyskim. Ta kopalina przestała być bogactwem mineralnym.

Nie mają dziś także znaczenia złożowego, eksploatowane z powodzeniem w minionych stuleciach, rudy ołowiu (Kielce, Chęciny, Łagów) i miedzi (Miedzianka, Miedziana Góra). Po tym górnictwie pozostały interesujące ślady w terenie (m.in. w rezerwatach Miedzianka i Karczówka) oraz zabytki (fig. 5).

W 1971 r. zakończono eksploatację złoża pirytu (rudy siarki) w Rudkach k. Nowej Słupi. W okresie wpływów rzymskich wydobywano tu rudę żelaza – hematyt.

Do dziś krajowy bilans zasobów kopalin ujmuje rozpoznane w regionie świętokrzyskim złoża: barytu (Strawczynek), kalcytu (Korzecko, Radomice I, Skrzelczyce), krzemieni (Bocheniec, Tokarnia), ochrowych barwników mineralnych (Baczyna, Buk), ziemi krzemionkowej (Dąbrówka), iłów bentonitowych (Górki, Jawor). Eksploatacja tych złóż albo została niegdyś zaniechana z powodu nierentowności, albo - z tej samej przyczyny - nigdy nie została podjęta.

Współczesne bogactwa mineralne regionu

Region świętokrzyski jest dziś ważnym w kraju okręgiem eksploatacji surowców skalnych, wykorzystywanych w szczególności w budownictwie. O takiej roli regionu decyduje występowanie złóż o dobrych parametrach geologiczno-górniczych i dobrej jakości kopaliny oraz korzystne ze względów transportowych położenie okręgu w centrum kraju. Współczesne znaczenie i wartość świętokrzyskich złóż kopalin ilustrują dane przedstawione w tabeli 1.

Fragment kamieniołomu wapieni dewońskich Ostrówka

Fig. 6. Fragment kamieniołomu wapieni dewońskich Ostrówka. Fot. M. Studencki

Kamieniołom złoża wapieni jurajskich Gnieździska-Góra Maćkowa

Fig. 7. Kamieniołom złoża wapieni jurajskich Gnieździska-Góra Maćkowa. Fot. Z. Złonkiewicz

Szczególną wartość mają złoża świętokrzyskich wapieni. Wykorzystywane są one głównie przez przemysł wapienniczy i cementowy (fig. 6, 7). W regionie działają kopalnie o największym w kraju wydobyciu surowca wapienniczego: Ostrówka (4,1 mln ton w 2007 r.) i Trzuskawica (3,4 mln t). Czwarte miejsce z wydobyciem 1,6 mln t w 2007 r. zajmuje kopalnia Bukowa. W wydobyciu surowców cementowych drugie miejsce w kraju zajmuje kopalnia Gliniany-Duranów (4,1 mln t w 2007 r.), która zaopatruje cementownię Ożarów.

Tabela 1.

Złoża i wydobycie wybranych kopalin w Polsce i w regionie świętokrzyskim
wg stanu na 31.12.2007 r.

Grupa surowcowa Polska Region świętokrzyski
liczba rozpoznanych złóż liczba czynnych złóż liczba czynnych złóż wydobycie w 2007 r. [mln t] udział w wydobyciu krajowym [%]
Wapienie dla przemysłu wapienniczego 113 15 8 9,73 62
Wapienie i margle dla przemysłu cementowego 70 16 4 8,25 35
Skały węglanowe w grupie kamieni budowlanych i drogowych 150 39 20 11,46 72
Gipsy 15 5 2 1,28 83
Kwarcyty ogniotrwałe 19 1 1 0,64 100
Iły kamionkowe 22 5 2 0,041 26
Iły ogniotrwałe 17 2 1 0,02 12
Piaski szklarskie 31 7 4 1,02 50
Piaski formierskie 78 8 4 0,91 80
Siarka 18 4 1 0,83 97

Źródło danych: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce wg stanu na 31 XII 2007 r. (M. Gientka, A. Malon, J. Dyląg – red.). Ministerstwo Środowiska, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa, 2008

Wapienie, wapienie dolomityczne, dolomity i zlepieńce wapienne wykorzystywane są także jako kamień budowlany i drogowy (fig. 8). Produkuje się z nich głównie kruszywa łamane (do betonu i budowy dróg). W tej grupie kopalin są również złoża wapieni blocznych, wykorzystywanych do produkcji bloków, płyt i kamiennych elementów budowlanych, tj. świętokrzyskich marmurów (m.in. Bolechowice, Zygmuntówka, Morawica) i wapienia pińczowskiego (Pińczów).

Kamieniołom dolomitów dewońskich do produkcji kruszyw łamanych Laskowa Góra z lotu ptaka

Fig. 8. Kamieniołom dolomitów dewońskich do produkcji kruszyw łamanych Laskowa Góra z lotu ptaka (mat. inf. Kieleckich Kopalń Surowców Mineralnych SA)

Największe w kraju wydobycie skał węglanowych do produkcji kruszyw odnotowano w 2007 r. w złożu wapieni jurajskich Morawica III (1,9 mln t). Kolejne miejsca zajęły świętokrzyskie kopalnie: Radkowice-Podwole (1,5 mln t dolomitów), Jaźwica (1,5 mln t wapieni), Budy (1,1 mln t wapieni i dolomitów) i Wszachów I (1,0 mln t dolomitów). W złożu Morawica III i w złożu Wola Morawicka wydobywa się także bloki wapienia, który jest jedną z odmian świętokrzyskich marmurów.

Kruszywa łamane są w Polsce wytwarzane także ze skał magmowych i krzemionkowych. Największe wydobycie w grupie piaskowców i piaskowców kwarcytowych ma w kraju kopalnia kambryjskich piaskowców kwarcytowych Wiśniówka - 0,9 mln t w 2007 r. (fig. 9).

Fragment kamieniołomu kambryjskich piaskowców kwarcytowych Wiśniówka

Fig. 9. Fragment kamieniołomu kambryjskich piaskowców  kwarcytowych Wiśniówka. Fot. S. Salwa

Ogólnie – około 28% wydobywanych w kraju kamieni budowlanych i drogowych (kamieni łamanych i blocznych) pochodzi z regionu świętokrzyskiego.

Na Ponidziu występują złoża mioceńskich gipsów. Wydobycie prowadzone jest obecnie w złożach Borków-Chwałowice i Leszcze. Trzeba tu jednak zauważyć, że coraz większe znaczenie uzyskują w gospodarce światowej gipsy syntetyczne, które powstają jako produkt uboczny przy odsiarczaniu spalin w elektrowniach.

Jedyne w kraju czynne złoże kwarcytów dla przemysłu materiałów ogniotrwałych to złoże dewońskich piaskowców kwarcytowych Bukowa Góra (fig. 10).

Fragment kamieniołomu dewońskich piaskowców  kwarcytowych Bukowa Góra

Fig. 10. Fragment kamieniołomu dewońskich piaskowców  kwarcytowych Bukowa Góra. Fot. S. Salwa

Iły do produkcji ceramicznych wyrobów kamionkowych eksploatowane są w złożu Baranów k. Suchedniowa i Paszkowice k. Opoczna. Iły przydatne do produkcji wyrobów ogniotrwałych wydobywa się w złożu Kryzmanówka k. Przysuchy.

Duże złoża piasków szklarskich i formierskich występują w rejonie miedzy Tomaszowem Mazowieckim i Opocznem. Ponad 0,56 mln t piasków szklarskich wydobyto w 2007 r. w złożu Biała Góra II Wschód, a 0,85 mln t piasków formierskich w złożu Grudzeń–Las k. Opoczna.

Wielką rolę w polskiej gospodarce odegrały w drugiej połowie ubiegłego wieku złoża siarki rodzimej rozpoznane w rejonie staszowskim i tarnobrzeskim. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku Polska była czołowym w świecie producentem i eksporterem siarki. Dziś źródłem siarki w gospodarce światowej jest odsiarczanie gazu ziemnego i ropy naftowej. Złoża siarki rodzimej straciły zupełnie znaczenie. W Polsce działa dziś tylko jedna kopalnia. Siarkę eksploatuje się metodą otworową (metodą podziemnego wytopu) w złożu Osiek k. Staszowa. Większość wydobytej siarki (w postaci surowej, rafinowanej i kwasu siarkowego) jest nadal przedmiotem eksportu. Na razie bardzo niewielkie ilości siarki (łącznie 23 tys. t w 2007 r.) pozyskiwane są z odsiarczania gazu ziemnego z 3 złóż (BMB i Zielin w województwie zachodniopomorskim i Górzyca województwie lubuskim).

W regionie świętokrzyskim udokumentowane są także liczne złoża piasków budowlanych i drogowych (ponad 150) oraz glin ceramiki budowlanej (ponad 50).

Przyszłość świętokrzyskich bogactw mineralnych

Przewidywanie odległej przyszłości nie jest łatwe. Z całą pewnością można jednak stwierdzić, że region świętokrzyski pozostanie ważnym w kraju okręgiem eksploatacji surowców skalnych dla przemysłu materiałów budowlanych. W tym zakresie będzie też na pewno kontynuowana eksploatacja surowców kamieniarskich, przede wszystkim piaskowców (fig. 11). Kamień naturalny należy bowiem do tej grupy kopalin, których wartość – wbrew prezentowanej tu ogólnej tezie – nie zmienia się na przestrzeni dziejów. Kamień naturalny przestał być wprawdzie materiałem konstrukcyjnym budownictwa, ale pozostaje nadal ważnym materiałem dekoracyjnym we współczesnej architekturze.

Kamieniołom piaskowców dolnotriasowych Tumlin Gród

Fig. 11. Kamieniołom piaskowców dolnotriasowych Tumlin Gród. Fot. M. Kuleta

Kopaliną, która zaczyna robić karierę są świętokrzyskie, dolnotriasowe iły i iłowce (złoża Pałęgi i Kozów). Rozwijający się współczesny przemysł ceramiki budowlanej poszukuje takich właśnie surowców.

Tajemnice świętokrzyskich bogactw mineralnych, czyli perspektywy złożowe regionu, nie zostały poznane do końca. Na odkrycie i rozpoznanie czekają nowe złoża. Jakie to będą kopaliny i jakie będą kryteria bilansowości ich złóż, określi przyszłe zapotrzebowanie gospodarcze i rozwój techniki. Być może znaczenie bogactw mineralnych odzyskają kiedyś – zapewne w zupełnie innym zastosowaniu – kopaliny i złoża, które tu zaliczyliśmy do historycznych. Względy ochrony środowiska zawężają dziś obszary możliwe do swobodnego zagospodarowania górniczego. Z tym problemem, a także z zagadnieniem kompensacji przyrodniczej (działań wyrównujących szkody wyrządzone w środowisku), będzie się musiała zmierzyć przyszła technika górnicza.

Proces rozpoznawania bogactw mineralnych nie jest nigdy zakończony. Kolejne pokolenia geologów będą miały w regionie świętokrzyskim jeszcze wiele pracy.

Jerzy Gągol

 

Więcej informacji o złożach kopalin mineralnych w regionie świętokrzyskim znaleźć można w następujących źródłach:

Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. PIG, Warszawa.

Jest to opracowanie wydawane corocznie przez Państwowy Instytut Geologiczny na zlecenie Ministerstwa Środowiska. Zawiera wykaz wszystkich krajowych złóż (w podziale na typ kopaliny i województwa), ich zasoby oraz - dla złóż eksploatowanych – wielkość rocznego wydobycia.

Bazy danych związane z surowcami mineralnymi
w Państwowym Instytucie Geologicznym-PIB:
MIDAS

Serwis MIDAS jest podstawowym źródłem informacji o surowcach mineralnych Polski oraz ściśle z nimi związaną tematyką eksploatacji złóż. Oferuje dostęp do trzech grup informacji:

  • złoża
  • obszary, tereny górnicze i związane z nimi koncesje
  • gospodarka surowcami
INFOGEOSKARB

INFOGEOSKARB zawiera podstawowe dane o wszystkich udokumentowanych w kraju złożach kopalin, w tym m.in. informację o dokumentacji złoża i miejscu jej przechowywania, granicach złoża i użytkowniku złoża.

Surowce mineralne Polski - Mineral Resources of Poland

Baza zawiera informacje o surowcach mineralnych  Polski, w tym dane o imporcie i eksporcie poszczególnych surowców. Dane  pochodzą z sytemu MIDAS oraz aktualnego "Bilansu zasobów kopalin i wód  podziemnych w Polsce". Baza dostępna jest również w języku angielskim.

Kamienie budowlane w Polsce

Na witrynie dostępne są informacje o złożach blocznych, dekoracyjnych kamieni budowlanych, w tym fotografie kamieniołomów i skał.

Surowce chemiczne

Witryna zawiera kompendium wiedzy o surowcach  chemicznych Polski. Uwzględnia również wody mineralne jako źródło  surowców chemicznych.